Planhigion ar gyfer Peillwyr: Gwaith ymchwil DNA newydd yn rhoi cipolwg ddiddorol ar y planhigion a ddefnyddir gan wenyn a phryfed hofran.

Planhigion ar gyfer peillwyr: Mae gwaith ymchwil DNA newydd yn rhoi cipolwg ddiddorol ar y planhigion a ddefnyddir gan wenyn a phryfed hofran.

Mae astudiaeth i arferion fforio pryfed yn rhoi mwy o ddealltwriaeth o fyd peillwyr gwerthfawr.

Mae gwaith ymchwil newydd gan Ardd Fotaneg Genedlaethol Cymru, wedi’i gyhoeddi yn Journal of Applied Ecology, wedi creu tabl o hoff flodau gwenyn a phryfed hofran, gan adael inni edrych ar eu bywydau cyfrinachol.

“Yma yn yr Ardd Fotaneg rydyn i wedi bod yn gweithio’n galed dros y blynyddoedd diwethaf i weld pa blanhigion sy’n cael eu defnyddio gan beillwyr,” meddai Dr Abigail Lowe, prif awdur yr astudiaeth, Ymchwilydd Botanegol ac Infertebratau yng Ngardd Fotaneg Genedlaethol Cymru. Roedden ni eisiau darparu argymhellion tymhorol i arddwyr i sicrhau bod peillwyr yn cael eu cynnal yn briodol drwy’r flwyddyn.”

Bu Abigail yn archwilio’r paill a welid ar gannoedd o bryfed hofran, gwenyn mêl, cacwn a gwenyn unigol wedi’i gasglu rhwng Mawrth a Medi dros ddwy flynedd. “Roedd hi’n bwysig inni gael gwybodaeth oddi ar amrywiaeth o rywogaethau,” meddai Abigail. “Mae llawer o bobl y gwybod am bwysigrwydd gwenyn ond heb sylweddoli efallai y gall fod angen eu help bryfed eraill”.

Cafodd y planhigion roedd pryfed unigol yn ymweld â nhw eu hadnabod drwy ddadansoddi darnau o’r DNA yn y gronynnau paill ar eu cyrff, proses a elwir yn farcodio DNA. Roedd y wybodaeth hon yn rhoi dealltwriaeth fanwl o hoff blanhigion pryfed, gan gynnwys y gwahaniaethau allweddol mewn gwenyn fforio a phryfed hofran.

“Dydy hi ddim yn ddigon gwybod a yw planhigyn yn dda i beillwyr. Rhaid inni wybod pa beillwyr a pha blanhigion a sut mae hynny’n amrywio drwy’r flwyddyn, i fod yn well wrth ddarparu bwydlen flynyddol i beillwyr”, meddai’r Athro Natasha de Vere, Athro Cymdeithiol a Churadur Botaneg yn Amgueddfa Hanes Natur Denmarc, a fu’n goruchwylio astudiaeth a’i llunio ar y cychwyn.

Meddai Abigail “Rhaid inni sicrhau bod bwyd ar gael ar adegau allweddol yng nghylch bywyd peillwyr. Er enghraifft, mae dechrau’r gwanwyn yn adeg hollbwysig i frenhines cacwn wrth iddi ddeffro o’i thrwmgwsg yn edrych am baill i ddechrau adeiladu ei nyth.”

Yn yr astudiaeth hon roedd cacwn, gwenyn unigol a phryfed hofran yn aml yn ymweld â’r un planhigion, ond bod yna wahaniaeth allweddol rhwng y planhigion a ddefnyddid yn niferus gan wenyn a phryfed hofran. Dant y llew, blodau ymenyn a llygad Ebrill oedd y ffefrynnau yn y gwanwyn. Yn yr haf roedd drain yn boblogaidd gan wenyn a phryfed hofran ond roedd gwenyn yn arbennig o hoff o flodau pengaled, ysgall a clust y gath, ond roedd yn well gan bryfed hofran lysiau’r angel a heboglys. Yn yr hydref y mwyaf poblogaidd oedd Rudbeckia, Helenium, Bidens a Coreopsis.

Roedd y gwaith hwn yn tynnu sylw at bwysigrwydd planhigion brodorol ym mwyflen peillwyr. Ond mae’r newyddion i arddwyr a thyfwyr yn dda: daliwch i wneud yr hyn rydych yn ei wneud oherwydd mae planhigion gardd yn ffyhonnell fwyd hanfodol, yn enwedig yn ystod y misoedd diweddarach pan fydd planhigion brodorol wedi gorffen blodeuo. Roedd canlyniadau’n dangos bod 39% o’r paill oddi ar bryfed yn yr hydref yn dod o blanhigion garddwriaeth, ond 3% yn y gwanwyn a’r haf.

Mae’r Ardd Fotaneg eisoes wedi defnyddio’r gwaith ymchwil hwn i gefnogi tyfwyr wrth ddarparu planhigion sydd nid yn unig yn garedig i beillwyr ond heb blaladdwyr synthetig ac wedi’u tyfu mewn compost heb fawn. Mae’r Cynllun Sicrwydd Achub Peillwyr yn rhoi i arddwyr yr hyder i wybod, gydag arwydd ar y label, pa blanhigion sy’n dda i beillwyr a hefyd i’r amgylchedd. Ariennir y Cynllun Sicrwydd Achub Peillwyr trwy brosiect Tyfu’r Dyfodol sydd wedi derbyn cyllid drwy Gymunedau Gwledig Llywodraeth Cymru – Rhaglen Datblygu Gwledig 2014-2020, a ariennir gan Gronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Gwledig a Llywodraeth Cymru.

Cafodd y gwaith hwn ei gwblhau fel rhan o waith PhD Abigail, mewn partneriaeth â Phrifysgol Bangor. Cafodd Abigail arian nawdd drwy’r cynllun KESS 2 (Knowledge Economy Skills Scholarships), menter sgiliau ledled Cymru yn cael ei Arwain gan Brifysgol Bangor a’i ariannu’n rhannol gan Gronfa Gymdeithsol Ewropeaidd Llywodraeth Cymru (ESF) ar gyfer Gorllewin Cymru a’r Cymoedd.

 

Planhigion a ddefnyddir yn helaeth neu’n aml gan bob grŵp o beillwyr drwy’r tymor
Gwanwyn Haf Hydref
Cacwn Blodau ymenyn a Llygad Ebrill

(Ranunculus/Ficaria spp.)

Ysgall, Blodau pengaled a Clust y gath

(Cirsium/Centaurea/Hypochaeris

spp.)

Drain (Rubus spp.)

Aster spp.

Clematis spp.

Drain (Rubus spp.)

Gwenyn mêl Blodau ymenyn a Llygad Ebrill

(Ranunculus/Ficaria spp.)

Dant y llew (Taraxacum

officinale)

Ysgall, Blodau pengaled a Clust y gath

(Cirsium/Centaurea/Hypochaeris

spp.)

Drain (Rubus spp.)

Gwenyn unigol Blodau ymenyn a Llygad Ebrill

(Ranunculus/Ficaria spp.)

Dant y llew (Taraxacum

officinale)

Bidens/Coreopsis spp.

Rudbeckia/Helenium spp.

Pryfed hofran Blodau ymenyn a Llygad Ebrill

(Ranunculus/Ficaria spp.)

 

 

Llysiau’r angel a Heboglys

(Angelica/Heracleum spp.)

Ysgall, Blodau pengaled a Clust y gath (Cirsium/Centaurea/Hypochaeris

spp.)

Drain (Rubus spp.)

Llysiau’r angel a Heboglys

(Angelica/Heracleum spp.)

Bidens/Coreopsis spp.

Rudbeckia/Helenium spp.

 

Dyma brif awgrymiadau Abigail i helpu peillwyr yn eich gardd:

  • Darparu planhigion drwy’r tymor drwy dorri’r borfa yn llai aml i annog planhigion fel dant y llew a blodau ymenyn yn y gwanwyn a phlannu blodau o deulu llygad y dydd sy’n blodeuo’n hwyr, fel Rudbeckia/Helenium, Bidens/Coreopsis a Aster yn yr hydref.
  • Llai o reoli prysgwydd i annog drain Rubus fruticosus.
  • Peidio â defnyddio plaladdwyr, chwynladdwyr a mawn yn eich gardd.
  • Darparu mannau nythu addas mewn gerddi, e.e. lloches gwenyn i beillwyr sy’n nythu’n uchel a phorfa hir a phorfa fer i wenyn sy’n nythu ar y llawr.
  • Darparu cynefinoedd dŵr a phren wedi pydru i annog amrywiaeth o bryfed.