Mae dau blanhigyn eiconig y bydd y rhan fwyaf ohonom yn gyfarwydd â nhw’r adeg hon o’r flwyddyn. Un, rydym yn defnyddio i addurno ein torchau a drysau blaen, a’r llall, rydym yn ceisio osgoi mynd yn sownd o dano mewn partïon Nadolig. Ydw, dwi’n siarad am Gelyn ac Uchelwydd!
Mae ein ffrind bythol pigog Celyn, neu Ilex aquifolium yn mynd wrth ei enw botanegol, yn perthyn i’r teulu planhigion Aquifoliaceae. Mewn gwirionedd Ilex yw’r unig genws o fewn y teulu.
Mae Celyn yn golwg i’w groesawu yn y gaeaf gyda’i ddail bytholwyrdd sgleiniog. Mae ganddo werth enfawr i fywyd gwyllt, o ddarparu cynefinoedd ar gyfer Draenogod i fod yn ardal nythu amddiffynnol i adar. Heb anghofio’r aeron coch, sy’n ffynhonnell fwyd i adar a mamaliaid fel ei gilydd yn y gaeaf. Mae yna lawer iawn o lên gwerin yn amgylchynu’r planhigyn hwn, ac un ohonynt yw y credwyd y byddai’n atal ysbrydion drwg pe bai’n hongian ar y drws blaen.
Mae gennym rhai sbesimenau llysieufa o Ilex yma yn yr Ardd. Isod mae enghraifft o un a gasglwyd gan James Cosmo Melvill yn 1924 o Meole Brace yn Sir Amwythig. Mae’n anhygoel gweld sut mae wedi llwyddo i gynnal y dail gwyrdd sgleiniog. Ond dwi’n meddwl bod yr aeron wedi gweld dyddiau gwell.
Nesaf ar ein rhestr mae Uchelwydd, neu Viscum album, yn perthyn i’r teulu Santalaceae (roedd yn erioed i fod yn eicon Nadolig!). Mae’n blanhigyn diddorol iawn gan ei fod yn epiffyt hemiparasitig, sy’n golygu ei fod yn tyfu ar goed i oroesi, gan gymryd maetholion a dŵr o’i planhigyn cynhaliol. Efallai y sylwch ar glystyrau mawr ohono yn uchel yn y canopïau o goed yr adeg hon o’r flwyddyn. Mae llawer o rywogaethau Uchelwydd ledled y byd, ond Viscum album yw’r unig frodorol i’r DU.
Eto, daw Uchelwydd â llawer o draddodiadau tymhorol, gan gynnwys cael cusan o dan yr uchelwydd. Mae llawer o bobl yn mwynhau ei hongian yn eu tai, ond oherwydd ei wenwyndra, rwy’n meddwl bod yn well gennyf ei weld yn ei gyflwr naturiol.
Casglwyd y sbesimen llysieufa i’r dde o goed afalau, sef un o’i hoff planhigion cynhaliol, mewn gardd gegin yn Ne Swydd Hants ym 1918.
Rydym yn barod i roi ein traed i fyny yma yn yr llysieufa wrth i ni fyfyrio ar flwyddyn brysur a phleserus iawn. Edrychwn ymlaen at yr hyn a ddaw yn ystod y flwyddyn nesaf! Welwn ni chi gyd yn 2025.
Mae prosiect Planhigion y Gorffennol, y Presennol a’r Dyfodol yn digido ein llysieufa ac yn cael ei ariannu gan fenter Casgliadau Dynamig Cronfa Treftadaeth y Loteri Genedlaethol, a wnaed yn bosibl diolch i chwaraewyr y Loteri Genedlaethol.
