1 Maw 2021

Gwenyn unig a lle y gellir eu gweld

Ardd Fotaneg · Botanic Garden

Fy angerdd mwyaf yw gwenyn a’u cadwraeth, ac rwyf wrth fy modd, yn arbennig, yn cadw fy llygaid ar agor am wenyn unig pan fyddaf allan. Rwy’n cyffroi’n arw pan welaf rywogaeth nad wyf wedi’i gweld o’r blaen!

Felly beth yw gwenyn unig?

Mae gwenyn unig yn cael yr enw hwn am nad ydynt yn byw mewn nythfeydd megis cacwn a gwenyn mêl. Mae gwenyn unig benywaidd yn creu ac yn darparu eu nythod ar eu pen eu hunain, ac felly nid oes yna wenyn gweithgar i ofalu ar y cyd am y mag. Fodd bynnag, weithiau mae gwenyn unig yn nythu mewn clystyrau mawr. Mewn nyth ceir celloedd ar wahân wedi’u llunio gan fenyw sydd wedi paru, ac mae pob un yn cynnwys paill, neithdar ac un wy. Bydd celloedd sy’n cynnwys benywod i’w cael yng nghefn y rhes nythu, a bydd y gwrywod y tu blaen am eu bod yn deor cyn y benywod. Mae epiloedd gwenyn unig yn datblygu heb unrhyw ofal pellach gan eu mam ar ôl iddi orffen adeiladu ei nyth.

Mae yna lawer o rywogaethau gwahanol o wenyn unig yn y Deyrnas Unedig, ac maent yn cael eu rhannu’n genera gwahanol. Dyma ddetholiad yn unig:

Gwenyn turio (Andrena spp.)

Mae gwenyn turio yn nythu ar y ddaear, ac maent yn defnyddio priddoedd llac fel y gallant gloddio tyllau bach yn llwyddiannus, sy’n aml â thwneli ochr. Gellir gweld y rhain uwchben y ddaear – maent ar ffurf twmpathau bychain â thwll yn y canol. Maent yn casglu’r paill ar gyfer eu nythod ar eu hysgubellau (scopae), sef brwshys paill ar eu coesau ôl.

Mae yna lawer o rywogaethau gwahanol o wenyn turio, megis y Wenynen Durio Lwydfelen (Andrena nigroaenea) a’r Wenynen Durio Gynffon Oren (Andrena haemorrhoa). Un o’r rhai hawsaf i’w hadnabod yw’r Wenynen Durio Frech fenywaidd (Andrena fulva). Mae ei habdomen a’i thoracs yn goch/oren bywiog, a’i hwyneb yn ddu, ac mae’n hedfan yn agos iawn at y llawr. Nid yw gwrywod y rhywogaeth hon mor hawdd eu hadnabod â’r benywod.

Saerwenyn (Osmia spp.)

Bydd saerwenyn yn nythu mewn amrywiaeth o leoedd lle mae yna dyllau eisoes wedi’u sefydlu y gallant eu defnyddio, megis coesynnau gwag planhigion, ceudodau mewn waliau, gwestai gwenyn, a hyd yn oed cregyn malwod gwag! Bydd y benywod sydd wedi paru yn ffurfio celloedd nythu yn y tyllau hyn, ac yna’n eu blocio â mwd neu ddail wedi’u cnoi, yn dibynnu ar y rhywogaeth.

Yn wahanol i wenyn turio, mae saerwenyn yn perthyn i’r teulu Megachilidae, ac felly mae’r benywod yn casglu paill mewn ffordd wahanol. Mae ganddynt sgopa o dan eu habdomen i gasglu’r paill. Os byddwch yn gwylio un yn mynd i mewn ac allan o’i nyth, byddwch yn gweld y newid yn y lliw o dan ei habdomen wrth iddi ddadlwytho’r paill i’w chelloedd.

Rhywogaeth gymharol gyffredin y gellir ei hadnabod yn eithaf da yw’r Saerwenynen Goch (Osmia bicornis). Mae gan y gwrywod a’r benywod flew sinsir/brown, ond mae’r gwrywod, yn nodweddiadol, yn llai na’r benywod, ac yn edrych fel petai ganddynt fwstas bach! Maent yn hynod o giwt! Mae’r benywod i’w gweld yn aml mewn gwestai gwenyn, felly os ydych am eu gweld yn eich gardd, mae gwneud neu brynu gwesty ar gyfer gwenyn unig yn bendant yn rhywbeth gwerth ei wneud.

Gwenyn deildorrol (Megachile spp.)

Mae gwenyn deildorrol yn nythwyr awyrol, sy’n golygu eu bod yn nythu uwchben y ddaear. Gallant nythu mewn lleoedd megis coesynnau gwag, ceudodau mewn tai a gwestai gwenyn unig. Bydd benywod sydd wedi paru yn torri darnau o ddail o blanhigion megis rhosod, ac yna’n eu cludo’n ôl i’w nythod yn eu mandiblau (genau), i leinio a gwahanu’r celloedd nythu.

Yr un modd â saerwenyn, mae gwenyn deildorrol yn perthyn i’r teulu Megachilidae, ac felly mae’r benywod yn casglu paill ar scopa o dan eu habdomen ac yn ei gludo i’w nyth.

Rhywogaeth o’r gwenyn deildorrol y byddech, o bosibl, yn ei gweld yn eich gardd yw Gwenynen Ddeildorrol Willughby (Megachile willughbiella). Mae’r gwrywod yn arbennig o giwt gan fod ganddynt goesau blaen gwyn, blewog! Gallwch yn aml weld y gwrywod yn patrolio ardaloedd o flodau megis clychlysiau ar gyfer y benywod.

Gwenyn plastrwr (Colletes spp.)

Mae gwenyn plastrwr yn nythu ar y ddaear, a hynny mewn priddoedd llac fel eu bod yn gallu cloddio tyllau. Mae benywod sydd wedi paru yn leinio eu nythod â sylwedd sy’n edrych yn debyg iawn i seloffen, ac mae hwn yn gweithredu fel gorchudd sy’n gwrthsefyll dŵr a ffyngau, i amddiffyn yr epil sy’n datblygu. Dyna i chi glyfar!!

Heblaw am y Wenynen Plastrwr Gynnar (Colletes cunicularius), maent yn eithaf hawdd eu hadnabod am fod ganddynt fandiau gwelw eithaf mawr ar eu habdomen. Mae gennym rywogaeth newydd o’r wenynen plastrwr yn y Deyrnas Unedig o’r enw Gwenynen Durio’r Iorwg (Colletes hederae), ac fe’i cofnodwyd yma gyntaf yn 2001. Yn Ne Cymru a de Lloegr y mae i’w chael yn bennaf, ond mae’n ymledu tua’r gogledd. Gellir ei gweld yn chwilota ar iorwg blodeuol, ac mae’n tueddu i nythu mewn clystyrau mawr. Mae’n bendant yn rhywogaeth i gadw eich llygaid ar agor amdani!

Gwenyn y blodau (Anthophora spp.)

Bydd gwenyn y blodau yn nythu mewn amrywiaeth o leoedd, megis yn y ddaear, mewn clogwyni ac mewn coesynnau gwag, yn dibynnu ar y rhywogaeth. Maent yn wenyn unig mawr, a gellir eu camgymryd am gacwn.

Rhywogaeth hawdd ei hadnabod yw gwenynen traed blewog y blodau, ac mae wedi cael yr enw hwn am fod gan wrywod y rhywogaeth flew hir ar eu coesau a’u traed! Mae’r rhywogaeth hon yn amlygu dwyffurfedd rhywiol, sy’n golygu bod y gwrywod yn edrych yn wahanol i’r benywod, a hynny am fod y benywod yn ddu eu lliw, gyda blew coch/oren ar eu coesau ôl, a’r gwrywod yn lliw brown/llwyd diflas. Maent yn hedfan trwy wibio’n gyflym, sy’n ei gwneud yn anodd iawn tynnu lluniau ohonynt.

Gwenyn crwydrol (Nomada spp.)

Mae gwenyn crwydrol yn wenyn y gog ac yn gleptobarasitig. Mae hyn yn golygu eu bod, fel y gog, yn dodwy eu hwyau yn nyth lletywr, ac wedyn bydd y larfâu sy’n datblygu yn dinistrio epiloedd y lletywr ac yn bwyta eu bwyd. Gwenyn turio yw’r lletywyr hyn fel arfer. Mae hyn yn golygu nad yw’r gwenyn crwydrol hyn yn adeiladu nythod nac yn darparu paill a neithdar ar gyfer eu hwyau, ac felly nid oes ganddynt unrhyw gyfarpar i gario paill. Efallai bod y gwenyn hyn yn ymddangos fel ‘y dynion drwg’, ond maent yn ddiddorol iawn mewn gwirionedd, ac mae eu presenoldeb yn arwydd fod gan ardal boblogaeth iach o wenyn unig.

Gall gwahaniaethu rhwng rhywogaethau gwahanol o wenyn crwydrol fod yn eithaf anodd gan eu bod i gyd yn edrych yn eithaf tebyg i wenyn meirch, gyda marciau melyn, du ac weithiau goch. Mae ganddynt hefyd lygaid go anhygoel!

Felly, sut y mae mynd ati i ddenu’r gwenyn hyn i’ch gardd? Dyma rai awgrymiadau:

  • Torrwch laswellt eich lawnt yn llai aml. Bydd gwenyn unig yn chwilota ar unrhyw flodau gwyllt sy’n blodeuo, megis dant y llew a blodau ymenyn
  • Plannwch flodau amrywiol a chanddynt gorolae o hydoedd gwahanol i ddenu pryfed peillio. Bydd hyn yn sicrhau bod gwenyn unig â thafodau (proboscis) o hydoedd gwahanol yn gallu cyrchu’r paill a’r neithdar. Yn ôl gartref, mae’r glas yr ŷd sydd gennyf i’w weld yn boblogaidd gyda’r gwenyn deildorrol, ac, yn fy mhrifysgol, mae yna lecyn o gyfardwf sydd bob amser yn fwrlwm o wenyn traed blewog y blodau!
  • Ewch ati i wneud neu brynu gwesty gwenyn. Mae gwesty gwenyn sy’n cael ei reoli yn gynefin gwych i wenyn unig, ac mae hefyd yn wych i blant ac oedolion arsylwi arno. Mae Abigail, un o fyfyrwyr PhD yr Ardd, wedi ysgrifennu blog gwych ar westai gwenyn, a gallwch ei ddefnyddio i’ch helpu i ddewis gwesty gwenyn
  • Gadewch goesynnau gwag yn eu lle fel y gall gwenyn unig nythu ynddynt
  • Gadewch ddarnau o bridd llac heb ddim yn tyfu ynddo ar gyfer gwenyn turio

Hefyd, os byddwch yn gweld gwenyn unig yn eich gardd neu pan fyddwch o gwmpas y lle, gallwch lanlwytho’r hyn a welwch i safle/ap o’r enw iRecord. Mae hyn yn golygu y gallwch gyfrannu at ddata hanfodol am ddosbarthiad rhywogaethau gwahanol o wenyn unig a’u cadwraeth. Bydd unrhyw gofnodion y gallwch eu lanlwytho yn hynod o bwysig!