Blogiau'r Ardd

Y byd trwy lygaid pryf

gan

Mae llygaid pryfed yn adeileddau anhygoel, ac maent wedi’u llunio mewn ffyrdd gwahanol fel bod pryfed gwahanol yn gallu gweld pethau penodol neu gyflawni gweithredoedd penodol.

Mae gan wenyn a phryfed hofran ddwy set o lygaid – llygaid cyfansawdd a llygaid syml (a elwir yn oceli). Y llygaid cyfansawdd yw’r llygaid mawr, amlwg ar ochr pen y pryf, ac maent yn cynnwys llawer o gelloedd ffotodderbynnydd bychain, sydd mewn grwpiau o’r enw omatidia.1 Maent yn cael eu defnyddio gan wenyn a phryfed hofran i weld yr amgylchedd y maent ynddo, megis lliwiau a chyfeiryddion neithdar UV ar flodau, sy’n tywys pryfed i’r neithdar ond sy’n anweledig i ni. Efallai eich bod wedi sylwi bod gan wenyn mêl, yn wahanol i wenyn eraill, lygaid cyfansawdd blewog. Diben y blew hyn yw dal paill pan fydd y wenynen yn chwilota fel y gall gasglu cymaint o baill â phosibl.2 Mae’r llygaid syml, sy’n dri thwmpyn bach mewn triongl ar ben y wenynen neu’r pryf hofran, yn cynnwys un lens, ac maent yn canfod golau er mwyn i’r pryf allu dod o hyd i’r cyfeiriad y mae am fynd iddo mewn perthynas â’r haul.

Mae gan löynnod byw hefyd, yn yr un modd â gwenyn a phryfed hofran, lygaid cyfansawdd, a’r rheiny eto yn cynnwys llawer o lensys bychain i ganiatáu iddynt ganfod lliwiau gwahanol, yn cynnwys UV. Mae hyn hefyd yn caniatáu iddynt weld cyfeiryddion neithdar ar flodau. Mae eu golwg mor dda fel y gallant weld golau polar ac UV, ac mae gan un pryf, sef y Graphium sarpedon (sydd i’w gael yn Awstralia a De-ddwyrain Asia), lygaid ac iddynt gymaint â phymtheg ffurf ar ffotodderbynnydd, tra bo gennym ni ddau yn unig (o’r enw rhodenni a chonau).3,4 Dau ocelws sydd gan löynnod byw hefyd, yn wahanol i wenyn a phryfed hofran, sydd â thri, ond mae iddynt yr un rôl.

Mae gan weision y neidr lygaid cyfansawdd enfawr sy’n cwrdd ar gopa eu pen, ac mae’r rhain yn cynnwys omatidia.5 Mae mursennod, sy’n perthyn yn agos i weision y neidr, ac yn aelodau o’r urdd Odonata, yn meddu ar omatidia hefyd, ond, yn wahanol i weision y neidr, mae eu llygaid ar ochrau eu pen ac nid ydynt yn cwrdd. Y ffordd y maent yn hela sy’n gyfrifol am y gwahaniaeth yn lleoliad eu llygaid. Mae gweision y neidr yn agosáu at eu hysglyfaeth oddi tanynt, felly rhaid iddynt fod â golwg da yn agos at gopa eu pen, ond mae mursennod yn agosáu at eu hysglyfaeth yn union o’u blaen, felly rhaid iddynt gael golwg da ar flaen eu pen.6 Os ydych erioed wedi gwylio gweision y neidr a mursennod yn hela, efallai y byddwch wedi sylwi ar y gwahaniaeth yn eu technegau hela. Yn union fel gwenyn a phryfed hofran, mae gan fursennod a gweision y neidr dri ocelws hefyd, ac, unwaith eto, mae gan y rhain yr un swyddogaeth, sef canfod golau i ddod o hyd i’w ffordd o gwmpas.

Efallai y byddwch wedi gweld rhai o’r pryfed hyn yn ‘edrych’ arnoch gan fod yna smotyn tywyll ar eu llygad sy’n dilyn eich symudiad. Fodd bynnag, nid yw hyn, mewn gwirionedd, yn golygu eu bod yn edrych arnoch (mwya’r piti); yn hytrach, rhywbeth o’r enw ffug-gannwyll llygad (pseudopupil) yw’r smotyn. Mae hon yn bresennol gan nad yw’r omatidia yn adlewyrchu golau pan fydd rhywbeth o flaen y pryf, ac felly maent yn ymddangos yn ddu. Fodd bynnag, mae rhannau eraill y llygad yn adlewyrchu golau, felly maent yn ymddangos yn oleuach.

Y tro nesaf y byddwch yn agos at bryf, edrychwch yn ofalus ar ei lygaid i geisio gweld rhai o’r nodweddion hyn. Maent yn wych i dynnu lluniau ohonynt hefyd os oes gennych ddiddordeb mewn macro-ffotograffiaeth, a gall hyn eich helpu i’w gweld yn fwy manwl.

Cyfeiriadau

 

  1. Cymdeithas yr Emotolegwyr Amatur. Ommatidia [y Rhyngrwyd]; n.d. [dyfynnwyd 2020 Tachwedd 17]. Ar gael yn: https://www.amentsoc.org/insects/glossary/terms/ommatidia
  2. Yi H. Honeybees are really hairy, so they can carry as much pollen as possible [y Rhyngrwyd]; 2017 Ebrill 10 [dyfynnwyd 2020 Tachwedd 17]. Ar gael yn: https://qz.com/954240/honeybees-are-really-hairy-so-they-can-carry-as-much-pollen-as-possible/
  3. Morrel V. This butterfly has extreme colour vision [y Rhyngrwyd]; 2016 Mawrth 08 [dyfynnwyd 2020 Tachwedd 16]. Ar gael yn: https://www.sciencemag.org/news/2016/03/butterfly-has-extreme-color-vision
  4. Kolb H. Facts and Figures Concerning the Human Retina [y Rhyngrwyd]; 2005 Mai 01 [dyfynnwyd 2020 Tachwedd 17]. Ar gael yn: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK11556/
  5. Jones R. Why do dragon and damselflies have such big eyes? [y Rhyngrwyd]; 2014 Gorffennaf 31 [dyfynnwyd 2020 Tachwedd 17]. Ar gael yn: https://www.discoverwildlife.com/animal-facts/insects-invertebrates/why-do-dragon-and-damselflies-have-such-big-eyes/#:~:text=Their%20eyes%20are%20made%20up,in%20other%20smaller%2Deyed%20insects.
  6. Prifysgol Minnesota. Glimpse into ancient hunting strategies of dragonflies and damselflies [y Rhyngrwyd]; 2016 Ionawr 16 [dyfynnwyd 2020 Tachwedd 18]. Ar gael yn: https://www.sciencedaily.com/releases/2020/01/200116121845.htm#:~:text=in%20dragonflies%20with%20eyes%20that,at%20the%20same%20time)%3B