Blogiau'r Ardd

Cadw hadau’n llwyddiannus

gan

Pan ddaw’n fater o arddio mewn ffordd hunan-gynhaliol, does dim yn well na chadw’ch hadau eich hun.

Ar gyfer y banc hadau yn yr Ardd Fotaneg rydym yn casglu, sychu, glanhau a storio hadau planhigion gwylltion Cymru i’w diogelu ar gyfer y dyfodol ac i adfer ffyrdd o’u defnyddio.

Gall nifer o’r technegau a ddefnyddiwn i ddiogelu’r hadau hyn yn broffesiynol gael eu defnyddio i gadw hadau o’ch gardd chi – dyma arweiniad.

Mae amseru’n hollbwysig

Mae’n talu’r ffordd i gasglu hadau pan fydd y tywydd yn sych.  Mae hyn yn golygu bod angen llai o sychu ac yn lleihau perygl afiechyd ffwng neu bydru.

I sicrhau bod yr hadau’n aeddfed, casglwch nhw pan fydd y planhigyn y barod i’w gwasgaru’n naturiol.  Mae hadau heb aeddfedu’n annhebygol o egino.

Mae cael yr amseru’n iawn yn golygu cadw llygad ar ddatblygiad y pennau hadau a’r ffrwythau rydych am gadw eu hadau, i ddal yr hadau cyn iddyn nhw ddisgyn i’r ddaear neu gael eu bwyta gan anifeiliaid.

Gyda phennau hadau sych, fel codennau neu gibau, edrychwch am newid yn y lliw o wyrdd i frown ac arwyddion o hollti neu ollwng hadau’n naturiol.  Weithiau gallwch glywed hadau’n clecian o fewn y codennau neu’r cibau aeddfed wrth eu siglo neu gyffwrdd â nhw.

Ar gyfer ffrwythau meddal, fel aeron, edrychwch i weld a ydyn nhw’n meddalu a’r lliw’n newid o wyrdd i goch neu ddu.

Archwilio cyflwr hadau

I fod yn sicr fod hadau’n iach a heb bla, mae’n werth edrych arnyn nhw’n fanwl cyn eu casglu. Byddwn bob amser yn gwneud ‘prawf torri’ ar hadau cyn eu casglu ar gyfer y banc hadau, drwy gymryd ychydig hadau a’u torri yn eu hanner i archwilio’r tu mewn.

Mae hadau iach, byw yn dew ac yn llawn cynnwys a elwir yr endosbermau, sydd fel rheol yn wyn.

Os gwelwch hadau gwastad, gwag heb ddim endosberm, dydy’r rheiny ddim yn fyw – gall nifer o ffactorau achosi hyn, fel diffyg peillio.  Gall fod yn ddefnyddiol gosod ychydig hadau bach ar dâp gludog a’u torri yn eu hanner â siswrn ewinedd.  Mae lens llaw neu wydr chwyddo yn ddefnyddiol  i allu gweld hadau mân yn fanwl.

Gallech weld olion pryfed y tu mewn i’r hadau, fel larfa gwiddon hadau, sy’n gyffredin yn nheulu’r pys. Ceisiwch osgoi unrhyw hadau wedi’u niweidio gan bryfed.

Casglwch o blanhigion sy’n edrych yn iach, gan fod yr hadau’n fwy tebygol o fod yn effeithiol iawn a heb ddim pla na chlefyd.

Casglu’r hadau

Casglwch yr hadau â llaw neu drwy dorri pennau aeddfed cyfan i ffwrdd. Os byddwch yn casglu â llaw, yr hadau sy’n dod i ffwrdd o’r planhigyn yn hawdd yw’r rhai i’w casglu oherwydd dylent fod yn hollol aeddfed.

Rhowch y defnydd mewn bagiau sy’n gallu ‘anadlu’.  Mae sachau cotwm neu hen gasys gobennydd yn berffaith.

Mae bagiau papur hefyd yn dda. Cofiwch labelu’ch casgliadau.

Sychu’r hadau

Gall effeithiolrwydd hadau ddioddef yn fawr os byddant yn wlyb.

Sychwch y defnydd yn yr aer drwy ei daenu ar bapur newydd mewn lle cynnes, ond nid yn rhy boeth nac yn llygad yr haul – mae’r sied neu yn y tŷ yn ddelfrydol.

Mae’r cyfnod sychu hwn hefyd yn gyfle i godennau agor yn llawn a rhyddhau gweddill eu hadau.

Mae trafod ffrwythau noddlawn fel aeron ychydig yn wahanol.  Taenwch y ffrwythau allan yn yr amgychiadau cywir nes bydd y cnawd yn ddigon meddal i’w fathru, yn barod i dynnu’r hadau.

Glanhau’r hadau

Y cam nesaf yw didoli’r defnydd gwastraff arall, a elwir yn us.

Does dim rhaid gwaredu’r us i gyd, ond mae’n well os gallwch waredu’r rhan fwyaf, oherwydd gall gynnwys pryfed ac achosi i ffwng dyfu pan gaiff yr hadau eu plannu.

Ar gyfer pennau hadau sych mae’r glanhau’n golygu tynnu’r hadau’n ofalus o’u codennau, e.e. ysgwyd yr hadau allan neu dorri’r codennau’n ofalus  (mae corcyn rwber yn dda i wneud hyn).  Mae gogr cegin neu ogr pridd yn ddefnyddiol iawn i wahanu’r hadau a’r us. Gwisgwch fenig a mwgwd llwch a gwneud hyn yn yr awyr agored, oherwydd gall fod yn waith llychlyd ac achosi alergeddau.

I dynnu hadau ffrwythau noddlawn, gwasgwch y darnau meddal yn ofalus, eu mathru a golchi’r mwydion mewn dŵr gan ddal yr hadau mewn gogr. Taenwch yr hadau ar bapur newydd i sychu yn yr aer am tuag wythnos, gan adnewyddu’r papur os bydd yn dal yn wlyb.

Storio’r hadau

Pan fydd eich hadau’n hollol sych, rhowch nhw mewn pecynau papur bach neu amlenni (osgowch rai plastig oherwydd gall fod lleithder y tu mewn).  Mae eich hadau wedyn yn barod i’w storio’n ddiogel – gallwch weld yma sut i wneud hyn.

Osgoi camgymeriadau

Cofiwch efallai na fydd hadau wedi’u sychu o blanhigion gardd yn rhoi planhigion fel y rhai gwreiddiol, sy’n golygu y gall y plant fod yn wahanol i’r rhieni – er enghraifft, gall hadau wedi’u tyfu o gapan cornicyll melyn roi blodau capan cornicyll lliw oren.

Os byddwch am gadw’ch hadau eich hun o lysiau, tyfwch fathau ‘peillio agored’ (nid mathau hybrid F1). Caiff mathau felly eu peillio’n naturiol gan bryfed neu ddulliau eraill, a byddant yn tyfu’r un fath â’r gwreiddiol.

Fe hoffem weld lluniau o’ch hadau wedi eu storio’n ddiogel – rhannwch nhw gyda ni ar Facebook neu Twitter: @GTFCymru.

Ysgrifennwyd y blog hwn gan Dr Kevin McGinn, Swyddog Gwyddoniaeth i brosiect Tyfu’r Dyfodol.

Mae’r prosiect hwn wedi derbyn cyllid trwy Raglen Datblygu Wledig 2014-2020 – Cymunedau Gwledig Llywodraeth Cymru, a ariennir gan Gronfa Amaethyddol Ewrop ar gyfer Datblygu Ardaloedd Gwledig, a Llywodraeth Cymru.